بود كه با زيج الغ بيگ به پايان رسيد و تقريبا همگى از طول و عرض مكانهاى جغرافيايى پراكنده در اقاليم هفتگانه سخن داشت . در آن ميانه زيج بتّانى ( 852 - 929 / 244 - 317 ه . ) 55 كه تقريبا يك قرن پس از خوارزمى مىزيست ، از همه مهمتر بود . انتساب بتّانى به مكتب صابيان حرّان بيشتر از مكتب بغداد است . گفت و گو از مقام وى در تاريخ علم توضيح اضافى است و شاهد اين سخن شهرت وى در اروپاى قرون وسطا است كه به نام آلباتگنيوس خوانده مىشد ، و نيز توجّه فوق العاده‌اى كه رگيومونتانوس ( 1436 - 1474 / 840 - 879 ه . ) 56 در مورد حساب مثلّثات كروى به دو داشت . حتّى به دوران متأخر ، به سال 1749 / 1163 ه . ، 57 دنتورن از ملاحظات وى دربارهء كسوف فوايد بسيار برد . بتّانى تقريبا همهء زندگى خود را از سال 877 / 264 ه . تا 918 / 306 ه . 58 در رصد خانه رقّه به رصد كردن اجرام سماوى گذرانيد . گر چه خود را مسلمان مىشمرد در اصل به صابيان حرّان ، كه در آن روزگار تعدادى از دانشوران بزرگ و از آن جمله ثابت بن قره از ميانشان برخاسته بود ، نزديكتر بود . دستكارى بعضى از آثار بطلميوس بخصوص كتاب المقالات الاربع با نام بتانى پيوسته است 59 ولى از همهء مؤلّفات وى فقط همين جدولهاى نجومى معروف به زيج صابى به جا مانده كه مقدّمه‌اى مفصّل در بيشتر از شصت فصل دارد ، كه همهء مسائل نجوم را در آن آورده است و از آن پس كه به سال 1140 / 535 ه . به وسيلهء افلاطون تيوولى به لاتينى ترجمه شد ، شهرت آن در اروپا بالا گرفت . اكنون دربارهء قسمتهايى از زيج او سخن مىكنيم كه با جغرافيا ، به معنى محدود كلمه ، ارتباط دارد . فصل ششم مقدّمه ، كه توصيف عمومى زمين است و بويژه دربارهء درياها مفصل سخن مىكند ، اهميت خاص دارد . به نظر نالينو ، تمام مطالب اين فصل از متن سريانى و دستكارى شدهء بطلميوس گرفته شده است . 60 بايد به ياد داشته باشيم كه توصيف درياها و جزاير اين فصل در نتيجهء ترجمهء افلاطون تيوولى از دير باز در اروپا شناخته بود ، و همهء تصوّراتى كه تا دوران اكتشافات جغرافيايى در مغرب زمين دربارهء اقيانوس هند رواج داشت به بتّانى باز مىگردد . 61 قابل ملاحظه آنكه مطالب جغرافيايى اروپاى معاصر از لحاظ ارزش علمى در خور قياس با مطالب بتّانى نيست . 62 از موقعى كه كتاب بتّانى به وسيلهء نسخهء منحصر به فرد اسكوريال در اروپا شناخته شد و رنو 63 و مرن 64 پيش از چاپ انتقادى نالينو به ترجمهء آن پرداختند ، اين فصل از مقدّمه نظر دانشوران اروپا را جلب كرد . نسبت به نوشته‌هاى جغرافيايى به زبان عربى نيز اهميت خاص دارد ، زيرا كاملترين توصيف جهان را كه قرون سلف به اقتباس از جغرافى شناسان مكتب يونان شناخته بودند به دست مىدهد . از معاصران بتّانى ، كسانى كه طرفدار جغرافياى توصيفى بودند از مطالب آن استفاده كردند ، چنان كه قسمتهايى از آن در نوشته‌هاى ابن رسته ، مسعودى ، قدامة ، و جيهانى - به نقل از منابع ديگر - هست ، ولى مطلب